केंद्र सरकारने गेल्या वर्षी लेबर कोडमध्ये मोठे बदल केले आहेत. या बदलांमुळे नोकरी करणाऱ्यांसाठी काही नवे नियम लागू झाले आहेत. त्यात सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे ग्रॅच्युटी (Gratuity) संदर्भातील नियम.
फिक्स्ड टर्म कर्मचारी म्हणजे कोण?
फिक्स्ड टर्म कर्मचारी म्हणजे असे कर्मचारी, ज्यांची नेमणूक ठराविक कालावधीसाठी लिखित करारावर होते. हा कालावधी 1 वर्ष किंवा 2 वर्षांचा असू शकतो.
याउलट, ज्या कर्मचाऱ्यांच्या करारात शेवटची तारीख दिलेली नसते, त्यांना कायमस्वरूपी कर्मचारी (Permanent Employee) मानले जाते.
तज्ज्ञांच्या मते, बहुतांश कर्मचारी तांत्रिकदृष्ट्या करारावरच काम करतात, पण फिक्स्ड टर्म कर्मचाऱ्यांच्या करारात संपण्याची तारीख आधीच ठरलेली असते. त्यामुळे त्यांना त्यांच्या नोकरीची मुदत आधीपासूनच माहिती असते.
Gratuity नियमात नेमके काय बदलले?
नव्या लेबर कोडनुसार, फिक्स्ड टर्म कर्मचाऱ्यांना आता फक्त 1 वर्ष (किमान 240 दिवस) सलग सेवा दिल्यानंतर Gratuity मिळू शकते.
सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जर फिक्स्ड टर्म कर्मचाऱ्याने 240 दिवस पूर्ण केले असतील, तर करार संपल्यानंतर त्याला प्रॉ-राटा पद्धतीने Gratuity मिळेल.
मात्र, कायमस्वरूपी कर्मचाऱ्यांसाठी Gratuity नियमात कोणताही बदल झालेला नाही. म्हणजेच, त्यांना 5 वर्ष सेवा पूर्ण केल्यावरच Gratuity मिळते.
लेबर कोडमध्ये आणखी काय बदल?
केंद्र सरकारने एकूण 4 लेबर कोड लागू केले आहेत: वेतन संहिता 2019, औद्योगिक संबंध संहिता 2020, सामाजिक सुरक्षा संहिता 2020 आणि व्यावसायिक सुरक्षा, आरोग्य व कार्यस्थिती संहिता 2020.
या नव्या संहितांमध्ये ‘Wage’ म्हणजेच वेतनाची व्याख्या स्पष्ट करण्यात आली आहे. यात बेसिक पे, महागाई भत्ता आणि रिटेनिंग अलाउंस यांचा समावेश आहे.
श्रम संहितांनुसार, किमान वेतन आणि वेळेवर वेतन देण्याचा नियम संघटित आणि असंघटित दोन्ही क्षेत्रांमध्ये लागू होईल. केंद्र सरकार फ्लोर वेतन ठरवेल आणि राज्य सरकार त्यापेक्षा कमी वेतन ठरवू शकणार नाहीत.
महिलांसाठी विशेष सुविधा
महिला कर्मचाऱ्यांसाठी ‘वर्क फ्रॉम होम’ आणि ‘नाईट शिफ्ट’चे नियम अधिक सोपे आणि सुरक्षित करण्यात आले आहेत.
याशिवाय, क्रेच सुविधा आणि वार्षिक आरोग्य तपासणी आता प्राथमिकता म्हणून दिली जाईल.
Gratuity बदलांचा तुमच्यावर काय परिणाम?
जर तुम्ही फिक्स्ड टर्म करारावर काम करत असाल, तर आता फक्त 1 वर्षात Gratuity मिळवण्याचा अधिकार तुम्हाला मिळाला आहे. त्यामुळे नोकरी बदलताना किंवा करार संपताना आर्थिक सुरक्षितता वाढेल.
कायमस्वरूपी कर्मचाऱ्यांसाठी मात्र जुने नियमच लागू राहतील, त्यामुळे 5 वर्ष सेवा पूर्ण केल्यावरच Gratuity मिळेल.
नव्या लेबर कोडमुळे फिक्स्ड टर्म कर्मचाऱ्यांना मोठा दिलासा मिळाला आहे. त्यामुळे नोकरीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातच Gratuity मिळवण्याची संधी मिळते. नोकरी बदलण्याचा विचार करत असाल, तर या नव्या नियमांचा फायदा कसा घेता येईल, याचा विचार नक्की करा. तसेच, आपल्या करारातील अटी नीट वाचा आणि Gratuity हक्काबद्दल जागरूक राहा.
डिस्क्लेमर: वरील माहिती केवळ सामान्य मार्गदर्शनासाठी आहे. Gratuity किंवा लेबर कोडशी संबंधित कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी आपल्या कंपनीच्या मानव संसाधन विभागाशी किंवा तज्ज्ञ सल्लागाराशी संपर्क साधावा.
